14 września 1578 r. we Lwowie król Stefan Batory nadał uprawnienie lokowania wsi zwanej Kamień przy potoku Pruszyna szlachetnemu Janowi Studzieńskiemu. Na tę okoliczność przedstawiam bardzo ciekawy rękopis - protokół polustracyjny spisany w grudniu 1615 roku z małymi komentarzami przedstawiający stan faktyczny osady na tle współistniejących wsi w sąsiedztwie.
Villa Kamień - Wieś Kamień; lokalizacja i ciągłość administracyjna
3.https://www.szukajwarchiwach.gov.pl/skan/-/skan/ c9d9663ad3f848809a28e09dcf99f3adf11199095292c9c212645f410505a553
Zygmunt II August rozpoczął proces zabezpieczania granic dóbr królewskich w Puszczy Sandomierskiej poprzez osadzanie nowych wsi na ich krańcach. Proces ten kontynuował król Stefan Batory a założenie wsi Kamień było jednym z elementów tego procesu mającym na celu zabezpieczenie tego odcinka dóbr królewskich przed zawłaszczaniem go przez sąsiadującą z nim szlachecką rodzinę Gnojeńskich, właścicieli Kopek, Rudnika i wielu sąsiednich wsi. Opisana w rękopisie „Villa Kamień” wg powyższych dokumentów (karta 171, 172 i 173) to ta sama miejscowość, która dziś nazywa się Kamień w powiecie rzeszowskim (woj. podkarpackie). Ma ona ciągłość historyczną od lokacji królewskiej w 1578 r. do dziś - przez okres Polski szlacheckiej, galicyjskiego zaboru, II Rzeczpospolitej, PRL i III RP. Rękopis odnosi się do lustracji dokonanej na podstawie Konstytucji sejmowej z 1611 r. (karta nr 16, str. 143), która nakazywała przeprowadzenie kolejnej ogólnokrajowej lustracji dóbr królewskich. Nie oznacza to jednak, że prace wykonano od razu. Najpierw: sejm uchwalał lustrację, wybierano lustratorów, komisje objeżdżały kraj, następnie sporządzano czystopisy, ("...a potym na Sejmie 1613 approbowanej..."). Więcej w temacie lustracji: ANNA SUCHENI-GRABOWSKA \ Próby aukcji dochodów z dóbr domeny królewskiej w świetle lustracji z lat 1615-1620 (https://bazhum.muzhp.pl/media/texts/przeglad-historyczny/1967-tom-58-numer-2/przeglad_historyczny-r1967-t58-n2-s221-242.pdf).
Sporządzanie rękopisu rozpoczęto w grudniu 1615 r. Jest to więc bardzo cenny dokument administracyjny dot. naszej miejscowości z czasów panowania Zygmunta III Wazy, dokumentujący organizację i stan dóbr królewskich w pierwszej połowie XVII wieku. Na podstawie tego dokumentu możemy się dowiedzieć jakie wieś Kamień przynosiła korzyści dla Króla.
W źródłach historycznych pojawia się Kamień lub Wola Kamień już w XVI w., choć czasem zapisy różnią się (Wola Kamień, Kamień królewski itp.), to lokalizacja i kontekst geograficzny potwierdzają to samo miejsce w lasach nad Sanem. Nazwa i typ - villa / „wieś (osada) kmieciowska”, sugeruje, że już w XVI-XVII w. istniał tu kompleks jestestw gospodarczych, co pokrywa się z dokumentami późniejszymi. Brak protokołów z lustracji 1564-1578 dla Kamienia może świadczyć, że jeszcze osada nie istniała! https://www.tpkamien.pl/images/phocagallery/1_artykuly/2021_artykuly/2026/thumbs/phoca_thumb_l_vk1.jpg
W okresie Josephinische Reformen (1780-1785) w Galicji tworzono szczegółowe mapy katastralne (tzw. „mapy józefińskie”). Kamień figuruje na mapach galicyjskich z lat 1780-1785, zwykle opisany jako: Kamien albo Steinau (w zależności od mapy), z rozplanowaniem folwarcznym i osadniczym, jako wieś rozciągnięta wzdłuż drogi z jednym folwarkiem. Takie mapy można przeglądać online przez Archiwum Galicji lub IGM (Instytut Geografii i Kartografii), co pozwala zweryfikować granice i rozmieszczenie gruntów z czasu po I rozbiorze. Mapa rękopiśmienna Galicji (tzw. mapy Miega - https://iaepan.edu.pl/galicja/) z lat 1779-1783 obejmuje ten obszar i potwierdza jego istnienie jako osady wiejskiej po 1772 r., nowsze opracowania gminne nt. Kamienia potwierdzają jego lokację w 1578 r. przez Stefana Batorego. Podkreślić należy, że lokacji naszej wsi dokonał król Stefan Batory, który okazał się jednym z wybitniejszych władców Polski.
Capitaneatus Sandomiriensis (tutaj oznacza: Starostwo Sandomierskie), do którego należy Civitas Sandomiriensis, Villa Nisko i Villa Kamień…
Villa Nisko „cum Praedio”, w tej wsi jest łanów No19 (pełny łan = ok. 16-24 ha, („cum Praedio” tzn. z majątkiem, przyległościami czyli polami i lasami).:
Na wybrańca składają z każdego półłanka po gr. 6 zł 10.
Czynsz od każdego z łanów po gr. 24.
Robocizny ta wieś płaci na Rok … zł 40.
Sep owsiany z każdego łanu po 4 kopy miary
wierchowej sandomierskiej.
„Miara wierchowa” to dawna miara objętości zboża, używana w Polsce w XVI-XVIII wieku. Określenie „wierchowa” pochodzi od „wierchu”, czyli czubka/nadmiaru zboża usypanego ponad krawędź naczynia. Określenie „sandomierska” - oznacza, że chodzi o lokalny standard miary stosowany w okolicy Sandomierza.
Od każdego łanu po kapłonów 4 (to kogutki kastrowane specjalnie tuczone),
gęsi 4, anser 2, owiec 6.
Serowego z każdego łanu po gr. 4.
Z półłanka po pół korca chmielu;
Powinni robić po dwa dni z półłanka, z całego łanu
po dni cztery;
Ogrodnicy po dwa dni w tydzień.
Za ćwierć miodu po zł 3
Nad półłanki wyżej opisane jest łanów pustych 7;
Żer od świni gr 3;
Młyn.
"Villa Zaosice”.: Miał San znieść w powodzi, reszta gruntów do folwarku
niskiego przyłączono". Czyli wieś Zaosice została zniszczona przez powódź na Sanie i przestała istnieć.
Dane dot. Villa Nisko jako dane porównawcze z danymi Villa Kamień.
Villa Kamień: w tej wsi jest kmieci osiadłych no 27, na półłankach 27
y pułtory (i półtora) ćwierci z każdego półłanka płacą czynsz po gr. 9;
na wybrańca składają się z każdego półłanka po gr. 6.
Dają krowę cielną wartości; zł 6(?),
robocizny z tej wsi płacą na rok … zł 77(?).
Owsa sepnego (omłóconego), "owsa sepnego de quolibet medio laneo korcy 2 miary wierchowej sandomierskiej" z każdego łanu; dają do zamku
Kapłonów po gr. 2(12?), kur prostych po 2, gęsi 1, jajec 30. Serowego z łanu płacą po gr. 2.
"Powinni robić z każdego półłanka kiedy robociznę odkupują po 24 dni w roku, kiedy nie odkupują tedy z półłanka robią po dwa dni, a z całego 4 dni w tydzień.
Jest wójtostwo w tej wsi, do którego wedle przywileju (nadania) przez „Najjaśniejszego Stephani Regis Anno” 1578 należy.
Z powyższym rękopisem jest podwójna trudność: odczytanie nieczytelnej notatki oraz tłumaczenie tekstu z łaciny na język polski. Wychodzi z tego tekst niezbyt zrozumiały. Otrzymujemy treść, która może budzić wątpliwości, jest bardziej interpretacją niż tłumaczeniem poszczególnych wyrazów - zdań. Najbardziej logicznie wydaje się to brzmieć następująco: „Wójt posiada stałe wójtostwo wraz z wolnościami i przynależnymi pożytkami, to jest: nadwyżkami dochodów, czynszami, ogrodnikami (Zagrodnicy: Osadnik mógł dziedziczyć ziemię i ją sprzedawać.
W miarę rozwoju wsi przybywali do niej nowi osadnicy. Mogli oni dostawać teren pod zagrodę z małym ogrodem. Stąd zwani byli oni zagrodnikami lub ogrodnikami) poza polami, dzierżawa ziemi, opłatami od rzemieślników i najemców, trzecią częścią dochodów mieszkańców. Przysługują mu również prawa w lasach, na pastwiskach oraz do polowań. Ponadto obowiązany jest do służby wojennej podczas publicznych wypraw wojennych. Wójtostwo posiada wraz z przynależnymi wolnościami i pożytkami, obejmującymi: czynsze, nadwyżki dochodów, ogrodników poza rolami, najem ziemi, opłaty od rzemieślników i komorników (istniała grupa osób, która nie posiadała domu (zwana komornikami) - uzyskiwała lokum w domu kmiecia i dla niego pracowała) oraz trzecią część dochodów mieszkańców. Przysługują mu również prawa leśne, pastwiskowe i łowieckie. W zamian obowiązany jest do służby wojskowej podczas wypraw wojennych.:
„Na przyjazd Króla Jego Mości składają statiey (stacji) kur prostych no 43, Jaiec 215, barana jednego i serów 21”. Wzmianki o wizycie króla w Kamieniu nigdzie nie ma, ale w Sandomierzu bywał i w ramach obowiązku stacyjnego, który ciążył na miastach, wsiach, klasztorach i szlachcie wójt i kmiecie z Kamienia też się składali.
Z części dokumentu dot. Kamienia spisanej po łacinie wynika, że datą lokacji jest rok 1578! W dokumencie lustracyjnym widnieje jako „Villa Kamień” w obrębie starostwa sandomierskiego (Capitaneatus Sandomiriensis) i jest wymieniona obok m.in. Niska, Pława i Pysznicy. Ten kontekst jednoznacznie wskazuje na Kamień dziś: wieś i siedzibę gminy Kamień, powiat rzeszowski, województwo podkarpackie, historycznie: w granicach dawnego województwa sandomierskiego. Villa Kamień w XVI-XVIII w. należała do dóbr królewskich starostwa sandomierskiego, potwierdzają to dokumenty z lustracji oraz z lat 1771-1773). Sąsiedztwo w wykazie (Nisko, Pław, Pysznica) odpowiada dzisiejszemu układowi geograficznemu w dolinie Sanu. „Villa Kamień” z niniejszego źródła to ta sama miejscowość, która założona została w 1578 r. przez Stefana Batorego jako Wola Kamień. Król Stefan Batory nadał ją na tzw. surowym korzeniu w Puszczy Sandomierskiej, oddając kmieciom rolę i łany ziemi do zasiedlenia. To wówczas pojawia się po raz pierwszy w dokumentach nazwa wsi Kamień w formie królewskiego nadania. Do 1772 r. (czyli do I rozbioru Polski) wieś ta nieprzerwanie należała do dóbr królewskich w obrębie województwa sandomierskiego (stąd obecność w lustracji z 1771 r.).
System wybraniecki wprowadzony przez Stefana Batorego (1578) polegał na wystawianiu piechoty z dóbr królewskich. W dokumentach widzimy zapisy:
„Składają na wybrańca z każdego łanu po gr. 12, z półłanka po gr. 6, wybraniec ma łan wolny nadany na służbę wojenną, łan wójtowy wolny”. Z określonej liczby łanów wydzielano łan wybraniecki (wolny od czynszów). Osadzony na nim chłop pełnił: służbę wojskową pieszą, obowiązek stawiennictwa na wyprawy, utrzymanie własnego uzbrojenia. Pozostali kmiecie finansowali jego wyposażenie:12 gr. z łanu, 6 gr. z półłanka. To pokazuje, że w ekonomii działał regularny i zinstytucjonalizowany system fiskalno-wojskowy, a nie jednorazowe świadczenie. Na podstawie wsi: Nisko, Kamień, Pław, Pysznica, Mokrzyszów oraz miasta i młynów wyraźnie dominują: łany całe, półłanki, ćwierci, łany wójtowskie (wolne), łany wybranieckie, pustki (np. 7 łanów pustych w Nisku). To typowa struktura królewszczyzny po konsolidacji w XVI w. Trójstopniowy system dochodu. Ekonomia opiera się na trzech równoległych filarach:
1. Czynsze pieniężne: 24 gr. z łanu, 9 gr. z półłanka, 12 gr. na wybrańca, serowe (4 gr.), dodatkowe opłaty roczne (robocizna wykupiona w złotych).To daje stabilny strumień gotówki.
2. Daniny naturalne: Z łanu: 4 korce owsa (miara wierchowa sandomierska), 4 kapłony, 4 kury, 2 gęsi, 60 jaj, chmiel (z półłanka), czasem serowe. To bezpośrednio zasilało: dwór, zaopatrzenie urzędników, magazyny królewskie, wizyty królewskie.
3. Robocizna (pańszczyzna): 4 dni tygodniowo z łanu, 2 dni z półłanka. To jest model pełnej gospodarki folwarcznej. Mamy wyraźne elementy: młyny (mączne, foluszowe, piły trackie), folwarki (Nisko), łączenie wsi do folwarku, robocizna liczona w złotych (wykup), hodowla (woły karmione przez młynarzy). Ekonomia jest więc kompleksem rolniczo-przemysłowym, nie tylko zbiorem wsi czynszowych.
Wójtostwa (element półprywatny)
Z fragmentu łacińskiego: advocatia perpetua, ¼ łanu, karczma, 1/3 grzywien sądowych,
dochody z rzemieślników, prawa leśne, obowiązek służby wojskowej.
Wnioski: To już dojrzała gospodarka folwarczna końca XVI w. System wybraniecki jest w pełni wdrożony. Ekonomia działa jako: aparat fiskalny, aparat wojskowy, zaplecze aprowizacyjne. Ujednolicenie stawek między wsiami sugeruje centralne zarządzanie. Obecność pustek pokazuje napięcia demograficzne lub migracyjne. Villa Kamień należała do zespołu wsi ekonomii sandomierskiej i reprezentuje dojrzały model wsi pańszczyźnianej końca XVI wieku. Według lustracji liczyła 27 kmieci osiadłych „na półłankach”, co wskazuje na dominację średniej wielkości gospodarstw chłopskich (½ łanu). Brak wzmianek o większej liczbie łanów całych sugeruje stosunkowo równą strukturę agrarną i brak silnego rozwarstwienia w obrębie wspólnoty kmiecej.
Struktura fiskalna: System obciążeń pieniężnych w Kamieniu był przejrzysty i wieloskładnikowy. Z każdego półłanka pobierano: czynsz zasadniczy - 9 gr., składkę na wybrańca - 6 gr. Oprócz świadczeń indywidualnych lustracja notuje globalną opłatę robocizny wykupnej w wysokości 41 zł 10 gr. 14 denarów rocznie. Wskazuje to na częściową monetyzację świadczeń pańszczyźnianych, typową dla królewszczyzn, gdzie administracja dążyła do stabilnego strumienia gotówki. Struktura ta pokazuje wyraźne rozdzielenie: czynszu gruntowego, obciążeń wojskowych (na wybrańca), danin dodatkowych (jarowe), ekwiwalentu robocizny.
Daniny naturalne: Obok świadczeń pieniężnych wieś zobowiązana była do licznych danin naturalnych. Z każdego półłanka oddawano: 2 kapłony -, 2 kury, 2 gęsi, 30 jaj, 2 korce owsa z półłanka (tj. 4 korce z łanu) miary wierchowej sandomierskiej. Zestaw ten odpowiada standardowemu modelowi aprowizacyjnemu dóbr królewskich. Drób i jaja służyły bezpośredniemu utrzymaniu dworu i urzędników, natomiast owies miał znaczenie strategiczne, stanowił podstawę wyżywienia koni folwarcznych i transportowych.
Villa Kamień uczestniczyła w systemie piechoty wybranieckiej wprowadzonym przez Stefana Batorego. Każdy półłanek wnosił 6 gr. na utrzymanie wybrańca, który posiadał zwolniony z części obciążeń łan rolny. System ten łączył funkcję fiskalną i wojskową: wieś stanowiła zaplecze finansowe dla jednostki piechoty, a równocześnie pozostawała elementem militarnej organizacji państwa.
Pańszczyzna i organizacja pracy: System robocizny w Kamieniu był typowy dla rozwiniętej gospodarki folwarcznej: z półłanka - zasadniczo 2 dni tygodniowo, z łanu - 4 dni tygodniowo. Zapis o „dokupowaniu dni” wskazuje na możliwość zamiany robocizny na świadczenie pieniężne, co potwierdza elastyczny charakter organizacji pracy. W praktyce oznaczało to, że folwark korzystał z dwóch form eksploatacji: bezpośredniej pracy przymusowej, ekwiwalentu pieniężnego zwiększającego płynność finansową ekonomii. Zapis o „dokupowaniu dni” dotyczy wynajmowania miejscowych, niżańskich chłopów do odrabiania pańszczyzny za kamieńskich z powodu dużej odległości od folwarku w Nisku (na pańszczyznę trzeba było się stawić o świcie, co znaczy że chłopi musieliby wyjeżdżać z domu około północy żeby zdążyć na czas, więc często lepiej było wynająć i zapłacić miejscowym).
Lustracja odnotowuje istnienie wójtostwa, którego uposażenie regulował przywilej z 1578 roku. Oznacza to zachowanie lokacyjnej struktury prawnej. Wójtostwo, jako jednostka półautonomiczna, posiadało: wolny łan, dochody sądowe, przywileje gospodarcze. Obecność wójtostwa wskazuje na kontynuację średniowiecznych form organizacji przestrzeni w realiach rozwiniętej gospodarki folwarcznej. Lustrator przywołuje akt prawny z 1578 roku, ten rok przypada na panowanie: Stefana Batorego. Ręczny odpis przywileju lokacyjnego dotyczący założenia Kamienia znajduje się w Ossolineum w zespole rękopisów (sygn. 9644/II) wykonany w XVIII wieku. Jest to tylko odpis dokumentu z 1578 roku związanego z wsią Kamień, oryginał spłonął. Dokument ten był już przedstawiany na łamach strony internetowej TPK. Zamieścił go też w swojej książce: „POWIAT NIŻAŃSKI Historia i współczesność” Janusz Ogiński. Na stronach 234-236 zamieszczeony jest przełożony na współczesny język polski tekst całego przywileju lokacyjnego powierzenia zbudowania wsi Kamień szlachetnemu Janowi Studzieńskiemu. Rękopisy z lustracji dotyczącego wójtostwa w Kamieniu są opublikowane przez Archiwum Główne Akt Dawnych, link: (https://agad.gov.pl/inwentarze/XLVI.xml). To jest też najważniejsze miejsce dla przywilejów królewskich z czasów Zygmunta II Augusta. Archiwa Państwowe właściwe dla regionu, w którym leży Kamień to: księgi grodzkie, księgi ziemskie, oblaty dokumentów, potwierdzenia praw osad puszczańskich w ziemi sandomierskiej za panowania Zygmunta II Augusta. Późniejszy protokół lustracyjny powołuje się tylko na dokument z 1578 roku Stefana Batorego.
Analiza zapisów pozwala uznać Kamień za: wieś o ujednoliconej strukturze półłanowej, w pełni włączoną w system folwarczny, funkcjonującą w ramach centralnie zarządzanej ekonomii królewskiej, uczestniczącą w systemie wojskowo-fiskalnym państwa. Dominującym elementem dochodu była robocizna, której realna wartość przewyższała czynsz pieniężny. Czynsz miał charakter stabilizujący budżet, natomiast pańszczyzna stanowiła fundament produkcji folwarcznej.
Villa Kamień - stanowi przykład dojrzałej wsi pańszczyźnianej końca XVI wieku w dobrach królewskich. Łączyła w sobie: średniowieczną strukturę lokacyjną (wójtostwo), nowożytny system folwarczny, militarno-fiskalny mechanizm wybraniecki, częściową monetaryzację świadczeń. Była zatem integralnym elementem ekonomi sandomierskiej, funkcjonującym nie tylko jako jednostka rolnicza, lecz jako ogniwo szerszego systemu gospodarczego i administracyjnego państwa.
Villa Nisko - model wsi łanowej o pełnym obciążeniu folwarcznym należała do większych i wyraźnie ukształtowanych organizacyjnie jednostek w obrębie ekonomii sandomierskiej. Lustracja wskazuje na 19 łanów całych oraz 7 łanów pustych, co czyni ją wsią o strukturze klasycznie łanowej, lecz dotkniętą częściowym wyludnieniem lub czasowym nieobsadzeniem gruntów.
Z każdego łanu pobierano: czynsz zasadniczy - 24 gr., składkę na wybrańca - 12 gr., serowe - 4 gr. Łącznie daje to ok. 40 gr. rocznie z łanu (bez dodatkowych świadczeń). W porównaniu z Kamieniem stawka pieniężna jest wyraźnie wyższa, co wynika z większej jednostki gospodarstwa (łan vs półłanek).
Daniny naturalne: Z każdego łanu oddawano: 4 korce owsa miary wierchowej sandomierskiej, 4 kapłony, 4 kury, 2 gęsi, 60 jaj. System ten jest niemal identyczny jak w Pławiu czy Pysznicy, co potwierdza standaryzację świadczeń w całej ekonomii. Dodatkowo z półłanka oddawano pół korca chmielu, co sugeruje rozwiniętą produkcję browarniczą lub funkcjonowanie karczmy powiązanej z folwarkiem.
Nisko ukazuje najbardziej klasyczny model robocizny folwarcznej: 4 dni tygodniowo z łanu, 2 dni z półłanka, zagrodnicy - 2 dni tygodniowo. Jest to model intensywny, typowy dla rozwiniętej gospodarki nastawionej na produkcję rynkową. W porównaniu z Kamieniem, gdzie widoczna była możliwość wykupu części robocizny, w Nisku ciężar pańszczyzny wydaje się bardziej bezpośredni i systemowy. Nisko można określić jako: wieś o pełnym układzie łanowym, silnie podporządkowaną produkcji folwarcznej, z wysokim udziałem pańszczyzny, objętą jednolitym systemem danin pieniężnych i naturalnych, funkcjonującą w ramach zintegrowanego systemu wojskowo-fiskalnego.
System wybraniecki: Każdy łan wnosił 12 gr na wybrańca, co wpisuje wieś w system piechoty wybranieckiej zainicjowany przez Stefana Batorego. Wyraźne zróżnicowanie stawki (12 gr z łanu, 6 gr z półłanka) wskazuje na proporcjonalność obciążenia do wielkości gospodarstwa. W modelu Niska system wybraniecki jest integralnym elementem struktury fiskalnej, a nie dodatkiem nadzwyczajnym.
Ekonomia sandomierska była silnie ujednolicona fiskalnie. Różnice między wsiami wynikały głównie ze struktury agrarnej, wielkości gospodarstw, stopnia obsadzenia gruntów. Po I rozbiorze w 1772 r.: Kamień znajdował się w zaborze austriackim, w Galicji (w ramach reformy administracyjnej - Josephinische Reformen). W 1783 r. w okolicy powstaje kolonia niemiecka Steinau (czyli Kamień - nazwa lokalna tłumaczona na niemiecki przyjmując sufiks -au). W XIX w. wieś podlegała kolejnym zmianom własnościowym, parcelacjom i reformom po uwłaszczeniu chłopów w 1848 r. rolę folwarku ograniczono. Po 1918 r. Kamień powraca w granice odrodzonej Polski jako wieś w powiecie niżańskim (woj. lwowskie), kontynuując rozwój jako samodzielna gmina wiejska.
Wieś przez ponad 200 lat funkcjonowała jako wieś królewska (XVI-XVIII w.). Po I rozbiorze zaczyna się proces przejścia własności na rzecz państwa austriackiego i prywatnych właścicieli. Wsie półłanowe (Kamień) wykazywały większą elastyczność monetarną, natomiast wsie łanowe (Nisko) były mocniej osadzone w modelu klasycznej pańszczyzny. „Villa Kamień” w 1771 r. nie miała prywatnego właściciela - była królewszczyzną zarządzaną przez starostwo sandomierskie. Po 1772 r. została przejęta przez administrację austriacką. W końcu XVIII - XIX w. przeszła do różnych prywatnych właścicieli ziemskich i chłopów po uwłaszczeniu.
W oparciu o zapisy polustracyjne przedstawiono jedynie pogląd na informacje odczytane w dokumencie lustracyjnym. Są to tylko komentarze do spraw, które przykuły uwagę autora niniejszego tekstu. Szczególne zainteresowanie wzbudzają fragmenty, gdzie wymienia się; ile kur prostych, kapłonów, gęsi, jaj i „krowę cielną, wartości”, czy „wieprz młody” dają kmiecie? To bardzo ciekawe informacje o produkcji rolniczej! Król lokacjami osiągał trzy ważne cele: obronne, gospodarcze i społeczne.
Dziękuję za pomoc i cenne uwagi oraz uzupełnienia informacji Panu Grzegorzowi Boguniowi, bez których ten tekst by nie powstał. Tłumaczeń łaciny dokonałem przy pomocy stronki: ChatGPT.
Władysław Wąsik